Đánh hàng chung vốn hoặc đi chung nhóm là cách vài người bán nhỏ cùng chia chi phí một chuyến lấy hàng ở nước ngoài: vé, chỗ ở, đi lại, cước gửi, và đôi khi cả tiền hàng để được giá sỉ tốt hơn. Cách này giảm mạnh chi phí cố định trên mỗi món, nhưng sinh ra một loại rủi ro mới: tranh chấp giữa những người trong nhóm về tiền, về hàng và về trách nhiệm.
Bài phân biệt ba mức hợp tác (đi chung, gửi chung, góp vốn chung), mỗi mức cần thoả thuận gì, cách chia chi phí và chia hàng công bằng, và cách xử lý những tình huống hay làm nhóm tan vỡ. Bài không thay tư vấn pháp lý; với khoản góp lớn hoặc hợp tác lâu dài, nên hỏi người có chuyên môn. Ví dụ là giả định.
Ba mức hợp tác và mức ràng buộc
Phần lớn tranh chấp xảy ra vì các bên nghĩ mình đang ở mức khác nhau. Chốt mức hợp tác trước khi mua vé.
| Mức | Cùng chia | Riêng của mỗi người | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Đi chung | Vé, chỗ ở, đi lại, phiên dịch | Tiền hàng, hàng, cước gửi | Lệch lịch trình, một người chậm làm cả nhóm chờ |
| Gửi chung | Như trên cộng cước gửi, phí thủ tục của một lô | Tiền hàng, hàng | Chia cước sai, một người có hàng vướng làm cả lô bị giữ |
| Góp vốn chung | Mọi chi phí và tiền hàng; hàng thuộc chung | Phần lãi theo tỷ lệ | Bất đồng về chọn hàng, về giá bán, về rút vốn |
Mức gửi chung có một điểm cần cân nhắc kỹ: khi nhiều người gửi chung một lô, lô đó thường đứng tên một người nhận hoặc một người khai. Nếu hàng của ai đó vướng thủ tục hay bị nghi ngờ, cả lô và người đứng tên đều bị ảnh hưởng. Chỉ gửi chung khi mọi người cùng thống nhất danh mục hàng, cùng cung cấp chứng từ, và việc khai báo đúng với hàng thật của từng người.
Chia chi phí chuyến đi cho công bằng
Chi phí chuyến đi gồm hai nhóm. Nhóm chia đều theo đầu người: vé máy bay, chỗ ở, ăn uống, đi lại chung. Nhóm chia theo mức sử dụng: taxi chở hàng, phí phiên dịch cho một người mua nhiều, phòng chứa hàng riêng. Lẫn hai nhóm là nguồn bực bội: người mua ít không muốn trả taxi chở hàng cho người mua nhiều.
Nguyên tắc đơn giản: khoản nào ai cũng dùng ngang nhau thì chia đều; khoản nào sinh ra vì hàng thì chia theo lượng hàng (theo khối lượng hoặc theo số kiện); khoản nào sinh ra vì riêng một người thì người đó trả. Ghi tất cả vào một bảng chung, ai trả trước ghi tên, cuối chuyến cấn trừ. Bảng nên cập nhật ngay trong ngày, vì sau ba ngày đi chợ liên tục, không ai còn nhớ chính xác ai đã trả taxi buổi sáng thứ hai. Ví dụ giả định: chuyến ba người, ba ngày; vé và phòng chia ba; ba lần taxi chở hàng chia theo số bao của mỗi người; một buổi phiên dịch chỉ một người dùng thì người đó trả.
Thống nhất đồng tiền và cách quy đổi trước khi đi. Nếu một người trả bằng thẻ, người khác trả tiền mặt, phí chuyển đổi và tỷ giá mỗi người chịu khác nhau. Cách gọn là chọn một tỷ giá quy đổi chung cho cả chuyến, chấp nhận chênh nhỏ, thay vì tính từng giao dịch.
Chia cước gửi và trách nhiệm trong lô gửi chung
Khi gửi chung, cước của cả lô được tính trên tổng cân thực hoặc cân quy đổi, cộng phụ phí, cộng phí thủ tục. Chia theo khối lượng thực là cách nhiều nhóm dùng, nhưng không công bằng với người có hàng nhẹ mà cồng kềnh, vì chính hàng đó làm cân quy đổi tăng. Cách công bằng hơn là đo kích thước và cân từng kiện của từng người trước khi đóng chung, tính cân tính cước của từng phần theo cùng hệ số mà bên vận chuyển dùng, rồi chia tổng cước theo tỷ lệ đó.
Phí thủ tục và các khoản cố định của lô có thể chia đều hoặc theo trị giá hàng, miễn là thống nhất trước. Thuế, nếu phát sinh, phải tính theo hàng của từng người, không chia đều, vì mỗi nhóm hàng có cách tính khác nhau.
Trách nhiệm là phần quan trọng hơn tiền. Thoả thuận trước: nếu lô bị giữ vì hàng của một người, người đó chịu chi phí phát sinh như phí lưu kho, chi phí bổ sung giấy tờ, và bồi thường thời gian chờ cho người khác nếu nhóm đã đồng ý điều này. Nếu một kiện mất, hư, bồi thường từ bên vận chuyển chia theo giá trị hàng trong kiện đó. Không thoả thuận trước, khi sự cố xảy ra thì ai cũng thấy mình thiệt.
Góp vốn chung: những điều phải viết ra
Số vốn và tỷ lệ của mỗi người. Ghi rõ số tiền, ngày góp, cách góp. Nếu ai đó góp bằng công (đi chợ, chụp ảnh, trả lời khách) thì quy đổi công đó thành phần vốn hay phần lãi ngay từ đầu.
Ai quyết định gì. Ai chọn hàng, ai đặt giá, ai được chi khoản nào mà không cần hỏi người khác. Ngưỡng chi cần hỏi chung nên có con số cụ thể.
Hàng thuộc về ai khi chưa bán. Hàng chung nằm ở đâu, ai giữ, ai chịu khi hư hỏng, mất mát.
Chia lãi và chia lỗ. Chia theo tỷ lệ vốn hay theo thoả thuận khác; khi nào chia (sau mỗi lô hay định kỳ); lỗ thì ai gánh phần nào.
Khi một người muốn rút. Báo trước bao lâu, định giá phần hàng tồn thế nào, trả lại vốn trong bao lâu.
Tư cách pháp lý. Ai đứng tên hộ kinh doanh hay doanh nghiệp, hoá đơn chứng từ mang tên ai. Với hợp tác lâu dài, nên tìm hiểu các hình thức hợp tác kinh doanh theo quy định hiện hành và hỏi người có chuyên môn.
Chia hàng khi mua chung một mẫu
Một tình huống hay gặp: nhóm cùng mua sỉ một mẫu để được giá tốt, rồi chia nhau bán. Vấn đề nảy sinh khi mẫu đó có size, màu bán chạy hơn hẳn. Ai cũng muốn size M, màu đen; không ai muốn size XL, màu cam. Chia đều số lượng thì người bán giỏi hết hàng sớm, người bán chậm ôm phần khó bán.
Cách chia hợp lý là chia theo ri thay vì theo chiếc: mỗi người nhận một số ri trọn vẹn, đủ size, chịu cả phần dễ bán lẫn phần khó bán. Với màu, có thể bốc thăm hoặc luân phiên quyền chọn trước giữa các chuyến. Nếu ai muốn nhiều size đẹp hơn, người đó trả thêm một khoản cho nhóm, thoả thuận trước, công khai.
Một điều nhỏ mà quan trọng: nếu nhiều người trong nhóm cùng bán một mẫu cho cùng một tệp khách (cùng thành phố, cùng nhóm mạng xã hội), giá sẽ bị kéo xuống vì tự cạnh tranh nhau. Thống nhất phân vùng hoặc mức giá sàn trước khi về, hoặc chọn các mẫu khác nhau để mua chung.
Những tình huống hay làm nhóm tan vỡ
Các tình huống dưới đây đều có thể xử lý nếu đã thoả thuận trước; nếu chưa, chúng thường kết thúc bằng mất cả tiền lẫn quan hệ.
- Một người tự ý mua thêm bằng tiền chung rồi hàng đó ế.
- Một người mang theo hàng vướng thủ tục trong kiện chung mà không báo, làm cả lô bị giữ.
- Người giữ tiền chung không ghi sổ, cuối chuyến không khớp số.
- Một người đổi ý giữa chuyến, không muốn đi chợ nữa nhưng vẫn muốn chia chi phí theo đầu người.
- Hàng chung bán chậm, một người muốn xả, người khác muốn giữ giá.
- Một người rút khỏi nhóm khi hàng còn tồn, hai bên định giá phần tồn khác nhau.
Biện pháp chung cho tất cả: một bảng chi chung cập nhật mỗi tối, một người giữ tiền và một người kiểm, danh mục hàng gửi chung được cả nhóm xem trước, và một thoả thuận viết ra trước chuyến đi, dù chỉ là tin nhắn có đủ chữ xác nhận của mọi người.
Chọn người đi chung
Phần lớn nhóm đánh hàng tan vỡ không phải vì thiếu thoả thuận mà vì chọn sai người. Người đi chung lý tưởng có ngách khác hoặc bổ sung cho bạn (bạn bán quần áo nữ, người kia bán đồ trẻ em), có cách làm việc tương tự (dậy sớm đi chợ hay thích đi muộn, kỹ tính khi kiểm hàng hay nhanh tay), và có mức vốn không chênh quá lớn. Chênh vốn lớn làm người góp ít cảm thấy không có tiếng nói, người góp nhiều cảm thấy gánh hết rủi ro.
Trước chuyến đi chung đầu tiên, nên có một buổi bàn kỹ: mỗi người định mua gì, bao nhiêu, đi chợ nào, ngày nào, muốn gửi về bằng đường nào. Nếu ở buổi này đã có bất đồng lớn về lịch hay về cách gửi hàng, chuyến đi thật sẽ còn khó hơn. Một chuyến ngắn hai ba ngày là cách thử tốt trước khi cam kết dài hơn.
Đừng chọn người đi chung chỉ vì quen thân. Quan hệ thân thiết đôi khi làm người ta ngại nói thẳng về tiền, và chính sự ngại đó tích tụ thành bực bội. Người làm việc tốt với bạn là người sẵn lòng ghi mọi thứ ra giấy, nói thẳng khi có vấn đề, và chấp nhận rằng thoả thuận viết ra là để bảo vệ cả hai.
Khi nào nên tách ra đi riêng
Hợp tác hiệu quả nhất ở giai đoạn đầu, khi mỗi người còn ít hàng và chi phí cố định nặng. Khi mỗi người đã đủ hàng để một chuyến đi riêng vẫn có lãi, khi ngách của các thành viên ngày càng khác nhau, hoặc khi lịch đi của mỗi người không còn khớp, đó là lúc cân nhắc tách ra. Tách sớm, trong hoà khí, tốt hơn cố giữ tới khi có tranh chấp.
Tách ra không có nghĩa là cắt đứt. Nhiều nhóm vẫn chia sẻ thông tin chợ, mối hàng, bên vận chuyển, và thỉnh thoảng đi chung khi lịch trùng. Thứ cần chốt khi tách là phần tài sản chung: hàng tồn, tiền cọc ở sạp, quan hệ với mối hàng ai giữ, công nợ chưa thu.
Ví dụ giả định: ba người bán ở Hà Nội đi chung bốn chuyến Bangkok, đến chuyến thứ năm thì một người chuyển hẳn sang hàng Hàn. Nhóm chốt sổ, chia phần tồn theo ri, người rời nhóm nhận lại phần cọc ở hai sạp quen, và vẫn giữ nhóm tin nhắn để báo thông tin chợ. Không ai thiệt vì mọi thứ đã nằm trong sổ chung từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn đánh hàng với bạn bè có cần làm giấy tờ không?
Với khoản nhỏ và một lần, tin nhắn ghi đủ số vốn, tỷ lệ, cách chia lãi lỗ, cách rút vốn là tối thiểu. Với khoản lớn hoặc hợp tác lâu dài, nên có văn bản thoả thuận và tìm hiểu hình thức hợp tác phù hợp theo quy định hiện hành, có thể hỏi luật sư.
Gửi chung một lô có rủi ro gì về pháp lý?
Lô gửi chung thường đứng tên một người. Nếu hàng của ai đó không đúng khai báo hay vướng thủ tục, người đứng tên và cả lô bị ảnh hưởng. Chỉ gửi chung khi mọi người minh bạch danh mục hàng, có chứng từ và khai báo đúng hàng thật.
Chia cước gửi chung theo khối lượng có công bằng không?
Chỉ công bằng khi hàng của mọi người có mật độ giống nhau. Nếu có người gửi hàng nhẹ cồng kềnh, nên tính cân tính cước của từng phần theo cùng hệ số quy đổi của bên vận chuyển rồi chia theo tỷ lệ đó.
Người giữ tiền chung nên làm gì để tránh nghi ngờ?
Ghi mọi khoản chi ngay trong ngày vào bảng chung mọi người xem được, giữ biên nhận hoặc ảnh chụp, cuối mỗi ngày đối chiếu số tiền còn lại. Nên có một người khác kiểm định kỳ, không phải vì nghi ngờ mà vì đó là cách bảo vệ chính người giữ tiền.
Một người trong nhóm muốn rút khi hàng còn tồn thì tính sao?
Theo thoả thuận đã có. Nếu chưa có, cách phổ biến là định giá hàng tồn theo giá về tay hoặc thấp hơn tuỳ tình trạng, người ở lại mua lại phần đó, hoặc chia hàng tồn theo ri cho người rút tự bán. Ghi kết quả thành văn bản, có xác nhận của mọi người.