Mỹ phẩm, sữa và đồ ăn cho trẻ em, thực phẩm chức năng là nhóm hàng xách tay rủi ro nhất cho người bán, vì chúng dùng trực tiếp trên da hoặc ăn uống, và là nhóm pháp luật quản lý chặt nhất. Khi đưa ra kinh doanh, mỹ phẩm phải được công bố, thực phẩm phải đáp ứng yêu cầu an toàn và ghi nhãn, thực phẩm chức năng còn bị giới hạn lời quảng cáo; người bán chịu trách nhiệm khi hàng gây hại cho người dùng, dù mình chỉ là khâu cuối.
Bài viết từ góc người bán, không thay lời khuyên y tế hay tư vấn pháp lý: vì sao nhóm hàng này vướng, rủi ro nằm ở những khâu nào (giấy tờ, vận chuyển, bảo quản, lời nói khi bán), và người bán nhỏ cần hỏi gì trước khi nhận. Bài không khẳng định công dụng của bất kỳ sản phẩm nào và không khuyên bán thực phẩm chức năng như thuốc. Chi tiết thủ tục theo quy định hiện hành; hãy hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành.
Vì sao ba nhóm hàng này đặc biệt
Phần lớn hàng xách tay như quần áo, túi, đồ gia dụng, nếu kém chất lượng thì khách thất vọng và đòi đổi. Với mỹ phẩm, đồ ăn, sữa, thực phẩm chức năng, hậu quả có thể là kích ứng da, dị ứng, ngộ độc, hay ảnh hưởng tới sức khoẻ trẻ nhỏ. Vì vậy, ở hầu hết các nước, những nhóm này có cơ chế quản lý riêng: phải công bố hoặc đăng ký trước khi bán, ghi nhãn theo quy định, kiểm tra an toàn khi nhập khẩu, giới hạn lời quảng cáo.
Ở Việt Nam cũng vậy. Mỹ phẩm phải được công bố với cơ quan quản lý trước khi đưa ra lưu thông. Thực phẩm nhập khẩu, gồm sữa và thực phẩm cho trẻ nhỏ, chịu yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm tra nhà nước khi nhập khẩu và ghi nhãn tiếng Việt theo quy định hiện hành. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có thủ tục đăng ký riêng, và nội dung quảng cáo phải được xác nhận, kèm câu khuyến cáo không phải là thuốc. Hàng xách tay lô nhỏ thường thiếu toàn bộ những bước này.
Điều người bán hay quên là trách nhiệm không dừng ở khâu nhập. Người trực tiếp bán cho người tiêu dùng có nghĩa vụ về thông tin, về chất lượng hàng mình bán. Khi khách gặp vấn đề, câu "shop chỉ mua hộ" không làm bạn hết trách nhiệm.
Rủi ro theo từng nhóm hàng
Mỗi nhóm có điểm vướng riêng. Bảng tóm tắt theo nguyên lý, không thay quy định cụ thể.
| Nhóm hàng | Điểm vướng chính | Rủi ro thường gặp với hàng xách tay |
|---|---|---|
| Mỹ phẩm | Công bố trước khi lưu thông; ghi nhãn; điều kiện bảo quản | Không có công bố; hàng giả trộn lẫn; hàng hỏng do nhiệt khi vận chuyển |
| Sữa, bột ăn dặm, đồ ăn cho trẻ nhỏ | An toàn thực phẩm, kiểm tra khi nhập, nhãn tiếng Việt; quy định riêng về quảng cáo sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ | Hộp móp, hở; hạn dùng ngắn; bảo quản sai; rủi ro sức khoẻ trẻ em |
| Thực phẩm chức năng | Đăng ký hoặc công bố; xác nhận nội dung quảng cáo; không được quảng cáo như thuốc | Hàng không rõ nguồn, có thể trộn thành phần không khai báo; lời quảng cáo sai |
| Thuốc | Thuốc là nhóm quản lý riêng, kinh doanh thuốc cần điều kiện riêng | Người bán nhỏ không được kinh doanh; bán thuốc xách tay là vi phạm |
Dòng cuối được đặt vào để nói rõ: thuốc không phải là mặt hàng xách tay để bán. Kể cả thuốc không kê đơn mua ở nhà thuốc nước ngoài, khi đem bán lại ở Việt Nam là kinh doanh thuốc không có điều kiện. Nhiều sản phẩm ở nhà thuốc nước ngoài nằm giữa ranh giới thuốc và thực phẩm chức năng; khi không chắc, đừng bán.
Vận chuyển và bảo quản: hàng hỏng trước khi tới tay khách
Mỹ phẩm dạng kem, serum, kem chống nắng nhạy với nhiệt độ cao và ánh nắng. Thực phẩm chức năng dạng viên nang mềm, men vi sinh, một số sản phẩm cần bảo quản lạnh hoặc nơi khô mát. Sữa bột cần hộp kín, không móp, không ẩm. Trên đường từ nước ngoài về, hàng có thể nằm trong khoang hành lý, kho trung chuyển, xe tải giữa trưa nắng. Người bán không nhìn thấy những đoạn đó, nhưng khách thì cảm nhận được qua sản phẩm bị tách lớp, đổi màu, đổi mùi.
Ở nhà, người bán nhỏ hay để hàng trong phòng, trên kệ gần cửa sổ, hoặc trong thùng carton dưới sàn. Khí hậu nóng ẩm của phần lớn Việt Nam làm hàng xuống cấp nhanh hơn ở nước sản xuất. Một góc riêng, tránh nắng, có máy đo độ ẩm, là đầu tư nhỏ đáng làm. Với hàng ghi yêu cầu bảo quản lạnh, nếu không có điều kiện thì đừng nhận. Cũng đừng xếp mỹ phẩm, sữa chung thùng với hàng có mùi mạnh như nước hoa, đồ khô, xà phòng; bao bì giấy và nắp nhựa hút mùi lâu hơn người ta nghĩ.
Khi giao, ghi rõ hướng dẫn bảo quản theo nhãn, đặc biệt với sản phẩm sau khi mở (nhiều mỹ phẩm có ký hiệu thời hạn dùng sau khi mở nắp). Đó là thông tin giúp khách dùng đúng, cũng là bằng chứng bạn đã cung cấp đủ hướng dẫn nếu có tranh chấp về sau.
Hạn dùng và hàng cận hạn: những điều phải nói
Đọc đúng cách ghi hạn của từng nước. Thứ tự ngày, tháng, năm khác nhau giữa các nước; có nơi ghi ngày sản xuất thay vì hạn dùng, có nơi dùng mã lô thay cho ngày. Người bán phải đọc được và ghi lại hạn dùng thật bằng cách ghi quen thuộc ở Việt Nam trong mô tả.
Tính thời gian chờ vào hạn dùng. Một món còn hạn vài tháng lúc mua, sau vài tuần vận chuyển và vài tuần chờ bán, tới tay khách chỉ còn rất ngắn. Với hàng order, thông báo hạn dùng dự kiến lúc giao, không phải lúc mua.
Hàng cận hạn bán giảm giá. Được, nếu nói rõ là cận hạn, ghi hạn cụ thể, và hàng vẫn được bảo quản đúng. Không được tẩy, dán đè, sửa hạn dùng; đó là gian lận, có thể bị xử lý nặng.
Hàng hết hạn. Không bán, không cho, không "tặng kèm". Huỷ đúng cách. Một món hết hạn tặng kèm có thể biến một đơn hàng bình thường thành một vụ khiếu nại.
Lời nói khi bán: chỗ người bán hay vi phạm nhất
Rất nhiều rủi ro của nhóm hàng này không nằm ở hàng mà ở lời quảng cáo. "Trị mụn dứt điểm", "trắng da sau bảy ngày", "tăng chiều cao cho bé", "hỗ trợ điều trị" là những câu khẳng định công dụng mà người bán không có cơ sở, và với thực phẩm chức năng, quảng cáo như thuốc là vi phạm. Với sữa và sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, việc quảng cáo cũng bị giới hạn theo quy định riêng.
Người bán nhỏ thường chép lại lời quảng cáo của hãng ở nước ngoài, hoặc lời khen của khách khác. Nhưng quy định quảng cáo ở mỗi nước khác nhau; điều được nói ở nơi khác chưa chắc được nói ở Việt Nam. Và lời khen của khách đăng lại trên trang bán hàng cũng trở thành nội dung quảng cáo của bạn.
Cách an toàn: mô tả sản phẩm là gì (loại sản phẩm, thành phần theo nhãn, dung tích, cách dùng theo nhãn, hạn dùng, nơi mua), không mô tả sản phẩm chữa được gì. Với khách hỏi về sức khoẻ, bệnh lý, thai kỳ, trẻ nhỏ, hãy khuyên họ hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Đó không phải là đánh mất đơn hàng, mà là tránh một đơn hàng có thể gây hại.
Trước khi nhận nhóm hàng này, người bán nhỏ nên hỏi gì
Nếu bạn vẫn muốn kinh doanh mỹ phẩm, thực phẩm, thực phẩm chức năng nhập từ nước ngoài, hãy đi qua các câu hỏi sau, theo thứ tự:
- Mặt hàng này thuộc nhóm nào theo phân loại của Việt Nam: mỹ phẩm, thực phẩm thường, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, hay thuốc? Không chắc thì hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành.
- Đã có doanh nghiệp nào công bố, đăng ký sản phẩm này tại Việt Nam chưa? Nếu có, có thể lấy hàng từ họ với hoá đơn.
- Nếu tự nhập, cần những thủ tục gì cho lô hàng: công bố, kiểm tra khi nhập, ghi nhãn tiếng Việt? Hỏi đại lý làm thủ tục hải quan và cơ quan chuyên ngành.
- Điều kiện bảo quản của sản phẩm là gì, và bạn có đáp ứng được trên toàn chặng không?
- Bạn sẽ nói gì về sản phẩm, và nội dung đó có cần được xác nhận trước khi quảng cáo không?
- Nếu khách gặp vấn đề sau khi dùng, bạn xử lý thế nào, có chứng từ nguồn gốc để làm việc với nhà sản xuất không?
Nếu câu trả lời cho phần lớn câu hỏi là "chưa biết" hoặc "không có", nhóm hàng này chưa phải là nhóm hợp với quy mô của bạn lúc này. Có nhiều mặt hàng ít rủi ro hơn để bắt đầu, và trang có những bài riêng về chọn ngách theo khách.
Khi khách báo bị kích ứng, khó chịu sau khi dùng
Đây là tình huống người bán phải xử lý nghiêm túc nhất. Trước hết, khuyên khách ngừng dùng và đi khám nếu triệu chứng đáng lo, đặc biệt với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai. Đừng tư vấn cách xử lý y tế, đừng gợi ý dùng thêm sản phẩm khác để "cân bằng".
Sau đó, ghi lại thông tin: món hàng, mã lô, hạn dùng, ngày giao, cách bảo quản, triệu chứng khách mô tả. Giữ lại những món cùng lô còn trong kho, tạm ngừng bán cho tới khi rõ nguyên nhân. Nếu nguồn hàng có nhà sản xuất hoặc nhà phân phối rõ ràng, thông báo cho họ. Hoàn tiền cho khách là cách xử lý tối thiểu; nếu có thiệt hại về sức khoẻ, trách nhiệm có thể lớn hơn và nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Những tình huống này là lý do chính khiến người bán nhỏ có kinh nghiệm dần rời khỏi nhóm hàng không có giấy tờ, chuyển sang lấy hàng từ doanh nghiệp đã công bố, hoặc chuyển hẳn sang ngành hàng khác.
Dù chọn hướng nào, hãy lưu hồ sơ của từng lô hàng nhóm này lâu hơn các nhóm khác: hoá đơn mua, ảnh nhãn và mã lô, ngày nhận, điều kiện bảo quản, danh sách khách đã mua. Khi một lô có vấn đề, hồ sơ giúp bạn biết ngay cần liên hệ những ai, thu hồi những món nào, thay vì phải lục tìm trong tin nhắn hàng tháng trời.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ phẩm mua ở cửa hàng chính hãng nước ngoài có cần công bố khi bán ở Việt Nam không?
Theo nguyên lý, mỹ phẩm đưa ra lưu thông để bán tại Việt Nam phải được công bố với cơ quan quản lý, bất kể mua ở đâu. Việc mua ở cửa hàng chính hãng chứng minh nguồn gốc, không thay cho thủ tục công bố. Hãy hỏi cơ quan quản lý mỹ phẩm để biết thủ tục hiện hành.
Bán sữa bột xách tay cho người quen có vi phạm không?
Bán thường xuyên để kiếm lời là kinh doanh thực phẩm, chịu các quy định về an toàn thực phẩm, ghi nhãn, nguồn gốc. Với sữa cho trẻ nhỏ, rủi ro sức khoẻ cao, nên người bán càng cần thận trọng. Mua giúp một lần cho người thân khác với kinh doanh đều đặn.
Có được ghi công dụng theo nhãn gốc của nước ngoài không?
Nhãn gốc tuân theo quy định của nước sản xuất. Khi quảng cáo tại Việt Nam, nội dung phải theo quy định của Việt Nam; với thực phẩm chức năng còn cần xác nhận nội dung quảng cáo. Chép nguyên công dụng từ nhãn ngoại có thể vi phạm.
Thuốc không kê đơn mua ở nhà thuốc nước ngoài có bán lại được không?
Không nên. Kinh doanh thuốc đòi hỏi điều kiện riêng, và bán lại thuốc mua lẻ ở nước ngoài là kinh doanh thuốc không đủ điều kiện. Ngoài rủi ro pháp lý, người dùng có thể gặp nguy hiểm khi dùng thuốc không có hướng dẫn phù hợp.
Làm sao biết một sản phẩm là thực phẩm chức năng hay thuốc?
Phân loại phụ thuộc quy định của từng nước, và cùng một sản phẩm có thể được xếp khác nhau ở các nước. Tại Việt Nam, hãy tra cứu trên cổng thông tin của cơ quan quản lý hoặc hỏi trực tiếp. Khi không chắc, coi như chưa đủ điều kiện để bán.
Hàng mỹ phẩm bị hỏng do nắng trong lúc vận chuyển thì ai chịu?
Với khách, người bán chịu và nên đổi hoặc hoàn tiền. Với bên vận chuyển, khả năng đòi bồi thường phụ thuộc điều kiện dịch vụ đã chọn; nhiều bên không nhận trách nhiệm về nhiệt độ nếu không có thoả thuận riêng. Đây là chi phí rủi ro cần tính vào giá.