Bán order là người bán bán cho khách một món hàng sẽ được nhập về: người bán định giá, sở hữu hàng trong quá trình mua và gửi, rồi giao cho khách như một giao dịch mua bán. Nhận mua hộ là người làm dịch vụ thay mặt khách mua một món tại nguồn: giá hàng là giá thật trên hoá đơn, người mua hộ chỉ thu phí công và chi phí, hàng thuộc về khách ngay từ lúc mua.
Ranh giới nghe rõ trên giấy, nhưng trong thực tế nhiều shop trộn hai mô hình mà không biết, rồi lúng túng khi hàng lỗi, hàng thất lạc hay khách hỏi hoá đơn. Bài viết so sánh hai mô hình dưới góc người làm: ai chịu rủi ro nào, báo giá ra sao, giữ chứng từ gì, và cách nói với khách cho đúng mô hình mình đang làm. Nội dung là nguyên lý chung; quan hệ pháp lý cụ thể phụ thuộc thoả thuận và quy định hiện hành, cần hỏi người có chuyên môn khi có tranh chấp.
Hai mô hình đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt khác biệt chính. Thực tế nhiều shop nằm ở giữa; điều quan trọng là thoả thuận với khách nói rõ shop đang theo mô hình nào.
| Tiêu chí | Bán order | Nhận mua hộ |
|---|---|---|
| Khách mua gì | Một món hàng, giá do người bán đặt | Công sức và chi phí để mua một món tại nguồn |
| Giá hàng | Người bán định giá, khách không cần biết giá mua | Giá thật trên hoá đơn, khách được xem |
| Thu nhập của người làm | Chênh lệch giữa giá bán và giá vốn | Phí công, đã thoả thuận trước |
| Ai chịu biến động giá, tỷ giá | Người bán, nếu đã chốt giá | Khách, theo giá thật lúc mua |
| Hàng hỏng, thất lạc trên đường | Người bán chịu trước khách, tự đòi bên gửi | Theo thoả thuận; thường khách chịu, người mua hộ hỗ trợ khiếu nại |
| Hàng có lỗi sản xuất | Người bán xử lý như hàng mình bán | Người mua hộ hỗ trợ đổi trả với nguồn trong khả năng |
| Chứng từ cho khách | Phiếu bán, hoá đơn của người bán nếu có tư cách kinh doanh | Bản sao hoá đơn mua tại nguồn cùng bảng phí |
Chọn sai mô hình hay trộn hai mô hình không chủ ý là gốc của nhiều tranh chấp: người bán định giá như bán order nhưng khi hàng hỏng lại nói "em chỉ mua hộ"; hoặc người mua hộ thu phí công nhưng không cho khách xem hoá đơn, khách nghi bị nâng giá.
Bán order: người bán gánh gì
Khi bán order, người bán đứng ở vị trí người bán hàng. Khách trả tiền cho một món cụ thể với một mức giá cụ thể; việc người bán mua ở đâu, giá vốn bao nhiêu là chuyện nội bộ của người bán. Đổi lại sự tự do định giá đó, người bán gánh hầu hết rủi ro giữa lúc nhận cọc và lúc giao hàng: mua hụt thì hoàn, tỷ giá tăng thì chịu, hàng vỡ trên đường thì phải giao món khác hoặc hoàn tiền, rồi tự đi đòi bên gửi.
Người bán order cũng chịu trách nhiệm về thông tin hàng hoá đã đưa ra: mô tả, nguồn gốc, tình trạng. Nếu nói hàng mua tại cửa hàng của hãng mà thực tế mua từ người bán bên thứ ba trên sàn, khách có cơ sở để khiếu nại về thông tin sai lệch, dù món hàng có thể vẫn tốt.
Bán order thường xuyên, với số lượng đáng kể, là hoạt động kinh doanh. Khi đó các nghĩa vụ về đăng ký kinh doanh, hoá đơn, chứng từ nguồn gốc hàng hoá, thuế và các yêu cầu riêng với nhóm hàng như mỹ phẩm, thực phẩm theo quy định hiện hành đặt lên người bán. Đây là điểm người làm order cần tìm hiểu sớm, thay vì đợi tới khi quy mô đã lớn.
Nhận mua hộ: người mua hộ gánh gì
Người nhận mua hộ bán một dịch vụ: thời gian đi mua, hiểu biết về nguồn, khả năng thanh toán tại chỗ, đóng gói và gửi. Giá hàng thuộc về khách và nên được chứng minh bằng hoá đơn. Phí công được thoả thuận trước, theo món, theo phần trăm hoặc theo chuyến.
Trách nhiệm của người mua hộ là làm đúng việc đã nhận với sự cẩn trọng hợp lý: mua đúng món, đúng mẫu, kiểm cơ bản tại chỗ, đóng gói tử tế, gửi theo cách đã thoả thuận, giữ và chuyển chứng từ cho khách. Rủi ro về giá thị trường, tỷ giá, rủi ro vận chuyển thông thường, thường thuộc về khách, trừ khi người mua hộ có lỗi, ví dụ đóng gói ẩu làm vỡ hàng.
Mô hình mua hộ minh bạch về giá nhưng mỏng về lợi nhuận: người làm chỉ có phí công. Nó hợp với khách muốn mua món cụ thể, giá trị cao, cần hoá đơn gốc để bảo hành quốc tế, và chấp nhận chịu rủi ro đường đi. Nó không hợp với khách muốn một con số cuối cùng không đổi.
Cũng cần nhớ rằng hàng mua hộ vẫn phải đi qua thủ tục nhập khẩu theo đúng bản chất của nó khi về Việt Nam. Gọi là mua hộ không biến hàng hoá thương mại thành hành lý hay quà biếu.
Những dấu hiệu shop đang trộn hai mô hình
Báo giá một con số nhưng nói "em chỉ thu công". Nếu khách không được xem giá mua thật, khách đang mua order, không phải thuê mua hộ. Gọi tên đúng để khách hiểu mình được bảo vệ tới đâu.
Thu phí công nhưng không đưa hoá đơn. Mua hộ mà không có hoá đơn thì phí công không có căn cứ để so, khách dễ nghi bị nâng giá.
Hàng hỏng thì đẩy rủi ro cho khách dù đã chốt giá trọn gói. Giá trọn gói là dấu hiệu của bán order; người bán nên chịu rủi ro đường đi hoặc đã thoả thuận khác từ đầu.
Hứa bảo hành như cửa hàng nhưng tự nhận là người mua hộ. Người mua hộ thường chỉ hỗ trợ bảo hành theo chính sách của nguồn. Hứa thêm là tự nhận trách nhiệm của người bán.
Một khách lúc mua hộ, lúc order, không có thoả thuận viết. Mỗi đơn nên có tin xác nhận ghi rõ mô hình. Không ghi, khi có chuyện hai bên sẽ nhớ theo hai cách khác nhau.
Chọn mô hình cho shop của mình
Không có mô hình đúng cho mọi shop. Có thể tự trả lời các câu dưới đây:
- Khách của shop muốn một con số cuối cùng hay muốn xem hoá đơn? Khách mua quà, mua dùng hằng ngày thường muốn con số cuối; khách mua món giá trị cao, cần bảo hành hãng thường muốn hoá đơn.
- Shop có đủ vốn và dữ liệu để gánh rủi ro đường đi, tỷ giá không? Nếu chưa, mua hộ ít rủi ro hơn cho người làm.
- Shop có muốn xây thương hiệu bán hàng hay chỉ làm dịch vụ cho nhóm khách quen? Bán order cho phép xây danh mục sản phẩm, giá riêng; mua hộ phụ thuộc vào yêu cầu của từng khách.
- Nhóm hàng có vướng thủ tục chuyên ngành không? Với mỹ phẩm, thực phẩm, thiết bị điện, cả hai mô hình đều phải tìm hiểu yêu cầu khi nhập và khi bán theo quy định hiện hành.
- Viết ra một trang điều kiện cho mô hình đã chọn: giá tính thế nào, ai chịu rủi ro nào, chứng từ gì, đổi trả ra sao. Dán trang đó vào mọi tin xác nhận đơn.
Có thể chạy cả hai mô hình song song, nhưng mỗi đơn phải thuộc đúng một mô hình và khách biết điều đó trước khi chuyển tiền.
Câu chữ khi nói với khách
Với bán order, câu nên dùng là: "Shop bán món này giá trọn gói, gồm giao tận nhà, hàng mua tại loại nguồn X, thời gian chờ khoảng Y; nếu không mua được shop hoàn cọc trong Z ngày; hàng vỡ trên đường shop đổi hoặc hoàn tiền." Mỗi phần của câu là một cam kết.
Với mua hộ, câu nên dùng là: "Mình mua hộ theo giá thật trên hoá đơn, phí công là X mỗi món, phí gửi tính theo cân thực tế; mình gửi ảnh hoá đơn và ảnh hàng trước khi gửi; rủi ro đường đi theo chính sách của bên gửi, mình hỗ trợ khiếu nại." Câu này cho khách biết rõ phần nào khách chịu.
Không dùng những từ mơ hồ như "bao hết", "lo trọn" nếu không định thực sự chịu mọi rủi ro. Không gọi mình là "mua hộ" để né trách nhiệm của người bán khi thực chất đang định giá và bán hàng. Gọi đúng tên mô hình là bước đầu tiên để làm đúng trách nhiệm.
Khi khách là người quen hoặc người thân, sự mơ hồ càng dễ xảy ra vì ngại nói chuyện tiền. Chính những đơn đó lại cần câu chữ rõ nhất, vì một hiểu lầm về tiền với người quen tốn kém hơn nhiều so với một đơn hàng.
Chứng từ cần giữ theo từng mô hình
Với bán order, người bán giữ chứng từ mua hàng tại nguồn để chứng minh nguồn gốc và tính giá vốn, chứng từ gửi hàng, chứng từ thủ tục khi hàng nhập về, và tin xác nhận đơn với khách. Khách nhận phiếu bán hoặc hoá đơn theo tư cách kinh doanh của người bán. Hoá đơn mua tại nguồn không nhất thiết phải đưa khách, nhưng nên sẵn sàng cho khách xem bản đã che thông tin khi cần chứng minh nguồn.
Với mua hộ, hoá đơn mua tại nguồn là của khách: nên chuyển bản gốc hoặc bản chụp rõ cho khách cùng bảng phí công, phí gửi. Khi khách cần bảo hành quốc tế, hoá đơn gốc thường là giấy tờ bắt buộc. Người mua hộ nên giữ một bản sao cho mình để đối chiếu khi có tranh chấp về giá.
Ở cả hai mô hình, tin nhắn trao đổi, ảnh hàng trước khi gửi, video mở kiện là bằng chứng chung. Lưu theo mã đơn, giữ ít nhất tới hết thời gian đổi trả và bảo hành đã hứa.
Ví dụ giả định: cùng một món, hai cách làm
Giả định khách muốn một chiếc nồi cơm điện bán ở Nhật. Theo mô hình bán order, shop báo một giá trọn gói gồm hàng, phí gửi, công, dự phòng; khách chuyển cọc, shop lo phần còn lại. Nếu nồi vỡ trên đường, shop giao chiếc khác hoặc hoàn tiền rồi tự khiếu nại bên gửi. Nếu giá ở Nhật tăng trước ngày mua, shop chịu phần chênh.
Theo mô hình mua hộ, người làm báo phí công cố định và cách tính phí gửi; khách chuyển tiền hàng theo giá trên kệ hôm mua cộng phí công. Người mua hộ gửi ảnh hoá đơn, ảnh hộp trước khi đóng. Nếu nồi vỡ trên đường do va đập dù đã đóng gói đúng cách, khách chịu thiệt theo chính sách bồi thường của bên gửi, người mua hộ hỗ trợ làm hồ sơ. Hai cách đều hợp lý, miễn khách biết mình đang chọn cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhận mua hộ có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ quy mô, tính thường xuyên và quy định hiện hành. Làm dịch vụ mua hộ đều đặn để lấy phí cũng là một hoạt động kinh doanh. Hãy hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc cơ quan thuế nơi bạn ở để biết trường hợp của mình cần gì.
Khách đòi xem hoá đơn khi mình đang bán order, có phải đưa không?
Khi bán order, giá vốn là thông tin nội bộ, không bắt buộc công khai. Nhưng nếu khách cần chứng minh nguồn, có thể cho xem bản đã che giá và thông tin cá nhân. Nếu khách muốn biết giá thật để trả theo đó, khách đang muốn mua hộ, hãy chuyển sang mô hình đó rõ ràng.
Hàng mua hộ bị vỡ trên đường, ai chịu?
Theo thoả thuận ban đầu. Nếu chưa thoả thuận, nguyên tắc hợp lý là rủi ro đường đi thuộc về chủ hàng, tức khách, còn người mua hộ chịu khi có lỗi của mình như đóng gói ẩu. Đó là lý do cần thoả thuận viết trước khi nhận đơn.
Phí mua hộ nên tính thế nào?
Có thể theo món, theo phần trăm giá hàng hoặc theo chuyến, cộng chi phí thật như phí chuyển tiền, phí gửi. Điều quan trọng là phí được báo trước và không đổi sau khi khách đã chuyển tiền. Bài định giá hàng order trong chuyên mục có ví dụ giả định về cách cộng công.
Có thể đổi một đơn từ mua hộ sang order giữa chừng không?
Có thể nếu hai bên đồng ý và ghi lại. Ví dụ khách không muốn chịu rủi ro tỷ giá nữa và chấp nhận giá trọn gói mới. Đổi một chiều mà không có đồng ý của khách sẽ dẫn tới tranh chấp.
Bảo hành hàng mua hộ do ai lo?
Bảo hành thuộc về nhà sản xuất hoặc cửa hàng bán theo chính sách của họ, thường gắn với hoá đơn gốc và có thể chỉ áp dụng ở nước mua. Người mua hộ hỗ trợ trong khả năng. Nói rõ điều này với khách trước khi nhận đơn hàng điện tử, đồng hồ, đồ gia dụng.