Hàng mang nhãn hiệu của người khác mà không được phép, dù mua công khai ở chợ sỉ nước ngoài, khi đem về bán ở Việt Nam vẫn là hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, và người bán lại có thể bị xử lý chứ không chỉ người làm ra nó. Hàng có thể bị tạm dừng ở cửa khẩu, bị tịch thu khi kiểm tra thị trường, người bán có thể bị phạt; quy mô lớn còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định hiện hành.
Ở một số chợ du lịch, chợ đêm, hàng nhái túi, giày, đồng hồ, quần áo thương hiệu lớn bày bán khá lộ liễu, khiến người mới nghĩ đó là chuyện bình thường. Bài viết giải thích vì sao không phải vậy, rủi ro đi theo từng khâu, và cách người bán nhỏ tránh lấy nhầm nguồn hàng mang dấu hiệu xâm phạm. Bài không hướng dẫn phân biệt thật giả để buôn bán hàng nhái; phần thật giả hàng hiệu dưới góc người mua có ở các trang chuyên về hàng hiệu.
Vì sao hàng nhái bày bán công khai ở nước ngoài
Người đi chợ lần đầu ở một số thành phố lớn châu Á có thể ngạc nhiên vì hàng mang logo thương hiệu nổi tiếng được bày bán ở sạp thường, với giá chỉ bằng một phần nhỏ giá ở cửa hàng chính hãng. Điều đó không có nghĩa là hàng hợp pháp ở nước đó. Hầu hết các nước đều có luật bảo vệ nhãn hiệu và cấm sản xuất, buôn bán hàng giả mạo nhãn hiệu; việc hàng vẫn bày bán chỉ cho thấy việc thực thi ở chợ đó chưa triệt để, hoặc diễn ra theo đợt.
Một số nước còn xử lý cả người mua: ở vài nước châu Âu, du khách mang hàng giả mạo nhãn hiệu có thể bị phạt ngay tại cửa khẩu. Ở châu Á, nhiều đợt kiểm tra đã tịch thu hàng ở chính những khu chợ nổi tiếng. Với người bán nhỏ, điều quan trọng không phải là "ở đó người ta bán thoải mái", mà là khi hàng về tới Việt Nam và được bày bán, nó chịu luật của Việt Nam. Và nếu hàng bị giữ ở nước nguồn hay ở cửa khẩu, bạn mất cả tiền hàng lẫn chi phí chuyến đi mà không có đường nào hợp pháp để đòi lại.
Cần phân biệt với những thứ không phải hàng nhái: hàng không thương hiệu, hàng mang nhãn hiệu riêng của xưởng hay của sạp, hàng của thương hiệu nội địa nước đó ít người Việt biết. Những loại này có thể là nguồn hàng hợp pháp nếu đi đúng thủ tục nhập khẩu. Vấn đề chỉ nằm ở hàng sử dụng nhãn hiệu, logo, kiểu dáng được bảo hộ của người khác mà không được phép.
Cũng cần tách bạch chữ "hàng chữ Thái", "hàng nội địa Hàn" trong lời rao ở Việt Nam. Đôi khi đó là hàng thật bán tại thị trường nội địa nước đó; đôi khi đó chỉ là cái nhãn để che hàng nhái in chữ nước ngoài. Chữ trên bao bì không chứng minh nguồn gốc; hoá đơn và nơi mua mới chứng minh.
Người bán lại chịu trách nhiệm gì theo nguyên lý
Buôn bán hàng xâm phạm là một hành vi riêng. Pháp luật về sở hữu trí tuệ không chỉ xử lý người sản xuất. Hành vi bán, chào bán, vận chuyển, tàng trữ hàng hoá xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu để kinh doanh cũng là hành vi xâm phạm. Người bán nhỏ không được miễn chỉ vì mình mua lại.
"Không biết" không phải lúc nào cũng được chấp nhận. Khi hàng mang logo thương hiệu lớn, giá thấp bất thường, mua ở sạp không có giấy tờ, cơ quan chức năng có cơ sở để cho rằng người bán biết hoặc phải biết. Lời rao "hàng like auth", "rep" trên trang bán hàng càng là bằng chứng của việc biết.
Các hình thức xử lý. Theo nguyên lý, có thể là buộc chấm dứt hành vi, tịch thu, tiêu huỷ hàng, phạt tiền theo quy định hiện hành; chủ nhãn hiệu có thể khởi kiện đòi bồi thường; vi phạm quy mô lớn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mức xử lý cụ thể phụ thuộc giá trị hàng và tính chất hành vi.
Rủi ro trên sàn và mạng xã hội. Các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội có cơ chế cho chủ nhãn hiệu báo cáo vi phạm. Bài đăng bị gỡ, tài khoản bán hàng bị khoá, có khi mất luôn kênh bán đã xây nhiều năm. Một lần bị khoá vì hàng giả còn có thể ảnh hưởng tới khả năng mở tài khoản mới trên cùng nền tảng.
Rủi ro theo từng khâu đường đi của hàng nhái
Hàng nhái không chỉ rủi ro khi bán; mỗi khâu trên đường về đều có thể làm bạn mất hàng.
| Khâu | Chuyện có thể xảy ra | Hậu quả với người bán nhỏ |
|---|---|---|
| Xuất cảnh ở nước nguồn | Kiểm tra hành lý, hàng gửi; một số nước kiểm hàng giả khi xuất | Bị giữ hàng, có thể bị phạt theo luật nước đó |
| Vận chuyển quốc tế | Bên vận chuyển từ chối hàng mang dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu theo điều kiện dịch vụ | Kiện bị trả lại, bị giữ, không được bồi thường |
| Nhập cảnh, thông quan ở Việt Nam | Hải quan có thể tạm dừng làm thủ tục với hàng nghi xâm phạm, nhất là khi chủ nhãn hiệu đã đề nghị giám sát | Mất hàng, bị xử phạt, có hồ sơ vi phạm |
| Lưu kho, bày bán | Kiểm tra của cơ quan quản lý thị trường | Tịch thu, phạt, đình chỉ kinh doanh mặt hàng |
| Bán online | Chủ nhãn hiệu báo cáo; sàn gỡ bài, khoá tài khoản | Mất kênh bán, mất đánh giá tích luỹ |
| Sau khi bán | Khách phát hiện, khiếu nại, đòi hoàn tiền, đăng công khai | Mất uy tín, có thể bị kiện theo luật bảo vệ người tiêu dùng nếu đã quảng cáo là chính hãng |
Bảng cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở một lần kiểm tra may rủi. Mỗi khâu là một cơ hội để hàng bị chặn, và người bán nhỏ thường là người chịu thiệt nhiều nhất vì không có pháp nhân, không có luật sư, không có cách nào hợp pháp để đòi lại hàng.
Dấu hiệu nguồn hàng có nguy cơ xâm phạm nhãn hiệu
Để tránh lấy nhầm, hãy cảnh giác khi một sạp hoặc một người bán có các dấu hiệu sau. Đây là dấu hiệu về nguồn, không phải cách soi từng món:
- Bán nhiều thương hiệu lớn khác nhau cùng một lúc, ở cùng một sạp nhỏ, với giá sỉ.
- Giá chỉ bằng một phần nhỏ giá bán lẻ chính hãng, không có lý do hợp lý như hàng lỗi mốt, hàng thanh lý có giấy tờ.
- Không có hoá đơn, không ghi tên thương hiệu trên phiếu ghi hàng, hoặc ghi tên khác.
- Người bán dùng từ "loại một", "giống thật", "chuẩn như hãng", hoặc chủ động bóc tem, tháo logo khi đóng hàng "cho dễ qua".
- Cho xem hàng ở khu riêng, hàng không bày công khai, hoặc chỉ cho xem ảnh trong điện thoại.
- Đề nghị gửi logo, mác riêng, hoặc "in logo sau" để hàng trông như không thương hiệu lúc vận chuyển.
Gặp những dấu hiệu này, câu trả lời an toàn là không mua. Riêng dấu hiệu cuối cùng, tách logo ra gửi riêng rồi gắn lại, là thủ đoạn che giấu, làm hành vi trở nên nghiêm trọng hơn chứ không an toàn hơn.
Nếu muốn bán hàng thương hiệu thật lấy từ nước ngoài
Hàng thương hiệu thật mua ở cửa hàng chính hãng, outlet, nhà thuốc, siêu thị ở nước ngoài là nguồn hàng hợp pháp ở nơi bán. Khi đưa về Việt Nam bán lại, bạn đang làm nhập khẩu song song, và có những điều cần lưu ý. Giữ hoá đơn mua cho từng món để chứng minh nguồn gốc. Đi đúng thủ tục nhập khẩu hàng hoá cho hàng kinh doanh. Với nhóm hàng có quản lý chuyên ngành như mỹ phẩm, thực phẩm, đồ điện, còn có thủ tục riêng.
Ở nhiều nơi, hãng có quy định giới hạn số lượng mỗi khách mua, nhất là với đồ hiệu cao cấp, và có quyền từ chối bán khi thấy người mua gom hàng để bán lại. Nhờ nhiều người đứng tên để vượt giới hạn là vi phạm chính sách của hãng, có thể làm bạn và người được nhờ bị từ chối phục vụ.
Khi bán ở Việt Nam, mô tả đúng: hàng mua ở đâu, có hoá đơn, không có bảo hành của hãng tại Việt Nam nếu đúng là vậy. Không dùng hình ảnh, nội dung quảng cáo của hãng theo cách khiến khách hiểu bạn là đại lý chính thức. Phần pháp lý của nhập khẩu song song và quyền của chủ nhãn hiệu có ở các trang chuyên về nhãn hiệu; hỏi người có chuyên môn khi bạn định làm lớn. Với mỗi món hàng thương hiệu, hãy tự hỏi: nếu chủ nhãn hiệu hay khách hỏi nguồn, mình có xuất trình được giấy tờ trong vài phút không?
Hướng đi an toàn hơn cho người bán nhỏ
Nhiều người bán nhỏ từng bán hàng nhái chuyển sang hướng ít rủi ro hơn và bền hơn. Một hướng là hàng không thương hiệu có chất lượng tốt: quần áo, phụ kiện, đồ gia dụng của xưởng, bán bằng chất lượng, kiểu dáng, giá hợp lý, không dựa vào logo của người khác. Một hướng khác là thương hiệu nội địa nước nguồn ít người Việt biết, có bản sắc riêng, có thể trở thành điểm khác biệt của shop.
Hướng thứ ba là xây nhãn riêng của shop: đặt xưởng làm hàng theo mẫu của mình, gắn nhãn riêng. Khi đi hướng này, nên tìm hiểu đăng ký nhãn hiệu cho chính mình, để không bị người khác chiếm. Và cẩn thận với kiểu dáng: sao chép y hệt kiểu dáng được bảo hộ của thương hiệu lớn, dù không có logo, vẫn có thể bị coi là xâm phạm.
Những hướng này chậm hơn lúc đầu, vì khách không nhận ra ngay như khi thấy logo quen. Nhưng chúng không đặt cả shop vào một lần kiểm tra hay một cú báo cáo vi phạm. Với người bán nhỏ, sự bền vững đó đáng giá hơn biên lãi cao của hàng nhái.
Nếu bạn đang có hàng tồn mang dấu hiệu xâm phạm, đừng tìm cách tháo logo, che nhãn để bán tiếp; việc đó không làm hàng hợp pháp hơn mà còn có thể bị xem là che giấu. Hãy ngừng nhập thêm, ngừng quảng cáo, và hỏi người có chuyên môn pháp lý về cách xử lý phần hàng còn lại cho đúng quy định.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng nhái ở nước ngoài về dùng cá nhân có bị xử lý không?
Ở Việt Nam, rủi ro chính nằm ở mục đích kinh doanh. Tuy nhiên, một số nước xử lý cả người mua và người mang hàng giả mạo nhãn hiệu qua cửa khẩu của họ. Hàng giả cũng có thể bị giữ khi qua hải quan. Cách an toàn là không mua.
Ghi rõ "hàng nhái, không phải chính hãng" khi bán có hết vi phạm không?
Không. Nói thật với khách giúp tránh lừa dối người tiêu dùng, nhưng không xoá được hành vi xâm phạm quyền của chủ nhãn hiệu. Buôn bán hàng mang nhãn hiệu của người khác mà không được phép vẫn là vi phạm.
Hàng không có logo nhưng kiểu dáng giống túi hiệu thì sao?
Nếu kiểu dáng đó được bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp hoặc các yếu tố nhận diện khác, sao chép có thể bị coi là xâm phạm dù không có logo. Mức độ giống và tình trạng bảo hộ cần được xem xét cụ thể; hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
Hàng thương hiệu nội địa của Thái, Hàn ít người biết có an toàn không?
Nếu là hàng thật của thương hiệu đó, mua từ nguồn hợp pháp, đi đúng thủ tục nhập khẩu, thì không có vấn đề nhãn hiệu. Cần kiểm tra thương hiệu đó có đúng là của nhà sản xuất bạn mua không, và có ai đã đăng ký nhãn hiệu đó tại Việt Nam chưa nếu bạn định làm lớn.
Hải quan có quyền giữ hàng nghi giả khi nhập về không?
Theo nguyên lý, cơ quan hải quan có thể tạm dừng làm thủ tục với hàng nghi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt khi chủ nhãn hiệu đã đề nghị kiểm tra, giám sát. Sau đó việc xử lý theo quy định hiện hành.
Bán đồ hiệu cũ mua lại ở nước ngoài có bị coi là hàng nhái không?
Đồ hiệu thật đã qua sử dụng không phải hàng nhái. Nhưng người bán cần chắc chắn về nguồn gốc, vì đồ cũ là kênh hàng giả hay trà trộn. Hàng tiêu dùng đã qua sử dụng nhập khẩu còn có quy định riêng; tìm hiểu trước khi làm nguồn hàng.