Không phải hàng nào mua được ở nước ngoài cũng mang về bán được ở Việt Nam. Có hàng bị cấm nhập hoàn toàn, có hàng chỉ nhập được khi có giấy phép, có hàng phải qua kiểm dịch, kiểm tra chất lượng, an toàn thực phẩm hoặc công bố trước khi bán, và có những nhóm hàng tiêu dùng đã qua sử dụng không được nhập khẩu. Người bán nhỏ cần tra chính sách của mặt hàng TRƯỚC khi mua, vì hàng sai chính sách có thể bị giữ, tịch thu, tiêu huỷ, và người mang có thể bị xử phạt.
Bài viết nêu các nhóm theo nguyên lý, kèm ví dụ những món người đi lấy hàng hay vướng, và cách tra danh mục hiện hành. Bài không liệt kê danh mục đầy đủ hay số hiệu văn bản, vì danh mục được cập nhật định kỳ; hãy tra cổng thông tin hải quan, cổng của cơ quan quản lý chuyên ngành, hoặc hỏi đại lý làm thủ tục hải quan trước mỗi mặt hàng mới.
Bốn tầng chính sách mặt hàng
Có thể hình dung chính sách mặt hàng như bốn tầng, từ chặt nhất tới nhẹ nhất. Một món có thể thuộc nhiều tầng cùng lúc.
| Tầng | Ý nghĩa | Ví dụ nhóm hàng (nguyên lý) | Người bán nhỏ làm gì |
|---|---|---|---|
| Cấm nhập khẩu | Không được nhập để kinh doanh trong mọi trường hợp thông thường | Ma tuý, vũ khí, pháo, văn hoá phẩm bị cấm, một số hàng tiêu dùng đã qua sử dụng, một số hoá chất | Không mua, không nhận mang hộ |
| Nhập khẩu theo giấy phép, điều kiện | Chỉ tổ chức đủ điều kiện, có giấy phép mới nhập được | Thuốc, một số thiết bị phát sóng, rượu và thuốc lá để kinh doanh, động thực vật thuộc diện bảo vệ | Không tự nhập; mua lại từ doanh nghiệp có phép |
| Kiểm dịch, kiểm tra chuyên ngành | Nhập được nhưng phải qua kiểm dịch hoặc kiểm tra chất lượng, an toàn trước khi thông quan | Thịt, sữa, trái cây tươi, hạt giống, cây con; thực phẩm; đồ chơi trẻ em; một số đồ điện | Hỏi đại lý về thủ tục trước khi mua |
| Công bố, ghi nhãn khi lưu thông | Thông quan được, nhưng muốn bán phải công bố, ghi nhãn tiếng Việt | Mỹ phẩm, thực phẩm bao gói sẵn, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Lấy từ nguồn đã công bố hoặc làm đủ thủ tục |
Bảng chỉ là khung để định hướng. Cùng một món có thể nằm ở tầng khác nhau tuỳ thành phần, công dụng, mục đích nhập. Ví dụ giả định: một hộp bánh quy thường là thực phẩm bao gói; một hộp bánh có bổ sung thành phần đặc biệt có thể bị xếp vào nhóm khác. Chỉ có tra cứu theo mã hàng và hỏi cơ quan chức năng mới cho câu trả lời chắc chắn.
Những món người đi lấy hàng hay vướng mà không ngờ
Có những nhóm hàng ai cũng biết là cấm. Phần lớn rắc rối của người bán nhỏ lại đến từ những món tưởng vô hại. Đồ ăn có thịt, sữa, trứng như xúc xích, chà bông, bánh nhân thịt, phô mai, sữa tươi đóng hộp: thuộc diện kiểm dịch động vật, mang số lượng để bán mà không có thủ tục rất dễ bị giữ. Trái cây tươi, hạt giống, củ giống, cây con: thuộc diện kiểm dịch thực vật, nhiều loại không được mang vào nếu không có giấy chứng nhận.
Thuốc không kê đơn, thuốc nhỏ mắt, cao dán, dầu xoa mua ở nhà thuốc nước ngoài: nhiều món là thuốc theo phân loại của Việt Nam, kinh doanh thuốc cần điều kiện riêng. Thực phẩm bổ sung có thành phần lạ: một số thành phần được phép ở nước nguồn nhưng bị hạn chế hoặc cấm ở Việt Nam. Mỹ phẩm có thành phần bị hạn chế hoặc dạng sản phẩm thuộc nhóm khác ở Việt Nam.
Đồ điện tử có chức năng phát sóng như bộ đàm, thiết bị phát không dây công suất lớn, một số thiết bị bay điều khiển từ xa: có thể cần giấy phép hoặc chứng nhận hợp quy. Dao, kéo, công cụ có lưỡi: có quy định riêng khi mang theo hành lý và khi kinh doanh với một số loại. Đồ làm từ da, lông, sừng, ngà, san hô, vỏ một số loài: có thể thuộc danh mục động vật hoang dã được bảo vệ theo công ước quốc tế CITES, buôn bán bị kiểm soát chặt hoặc cấm.
Hàng tiêu dùng đã qua sử dụng: ranh giới hay bị bỏ qua
Nhiều người bán nhỏ hứng thú với đồ cũ Nhật, Hàn, châu Âu: quần áo si, giày cũ, đồ gia dụng cũ, đồ điện tử cũ, vì giá vốn thấp và có thị trường. Điều cần biết là theo nguyên lý của chính sách nhập khẩu Việt Nam, nhiều nhóm hàng tiêu dùng đã qua sử dụng thuộc danh mục cấm nhập khẩu để kinh doanh, trong đó có những nhóm người bán nhỏ hay nghĩ tới như hàng dệt may, giày dép, một số đồ điện, điện tử gia dụng. Danh mục cụ thể và các trường hợp ngoại lệ nằm trong quy định hiện hành.
Điều này không có nghĩa là mọi việc kinh doanh đồ cũ đều sai. Đồ cũ có nguồn hợp pháp trong nước, đồ cá nhân bán lại, hoặc những nhóm hàng không thuộc danh mục cấm, có thể kinh doanh theo quy định. Nhưng một kiện quần áo si nhập từ nước ngoài về bán là trường hợp cần hỏi kỹ cơ quan hải quan trước khi mua, chứ không phải sau khi hàng đã về cảng.
Trang có bài riêng về kinh doanh đồ cũ nguồn ngoại dưới góc pháp lý và vệ sinh; ở đây chỉ nhắc rằng chữ "đồ cũ" là chữ đầu tiên nên khiến bạn dừng lại tra cứu.
Cách tra chính sách một mặt hàng trước khi mua
Tra cứu không khó nếu làm theo thứ tự. Với mỗi mặt hàng mới, trước khi mua lô đầu:
- Mô tả món hàng thật cụ thể: tên, chất liệu, thành phần, công dụng, có pin hay không, mới hay đã qua sử dụng. Mô tả mơ hồ cho ra câu trả lời mơ hồ.
- Xác định mã hàng (mã HS) dự kiến: có thể tự tra biểu thuế công khai, hoặc nhờ đại lý làm thủ tục hải quan. Chính sách mặt hàng gắn với mã hàng.
- Tra chính sách quản lý theo mã trên cổng thông tin của hải quan và của cơ quan quản lý chuyên ngành tương ứng (y tế, nông nghiệp, công thương, thông tin truyền thông…).
- Hỏi lại người có chuyên môn: đại lý làm thủ tục hải quan, chi cục hải quan cửa khẩu dự định nhập. Ghi lại câu trả lời, ngày hỏi, người trả lời; nếu được, xin trả lời bằng văn bản.
- Kiểm điều kiện của bên vận chuyển và hãng bay: hàng được phép nhập chưa chắc được phép chở (pin, chất lỏng, bình xịt, hàng dễ cháy).
- Kiểm quy định xuất khẩu của nước nguồn: một số nước hạn chế mang ra một số loại hàng như thực vật, đồ cổ, sản phẩm động vật hoang dã.
Làm một lần cho mỗi mặt hàng, lưu kết quả vào sổ nguồn hàng. Lần sau mua lại cùng món thì chỉ cần kiểm xem chính sách có thay đổi không.
Nếu hàng đã mua rồi mới biết thuộc diện hạn chế
Đừng tìm cách giấu hoặc khai khác đi. Khai sai tên hàng, tháo bao bì, trộn vào hàng khác để qua kiểm tra là đẩy sự việc từ vướng thủ tục thành gian lận. Hậu quả nặng hơn nhiều so với việc mất lô hàng.
Hỏi ngay cách xử lý hợp pháp. Có trường hợp có thể bổ sung thủ tục, có trường hợp phải tái xuất, có trường hợp chỉ có thể từ bỏ hàng. Đại lý làm thủ tục hải quan và chi cục hải quan sẽ cho bạn biết lựa chọn theo quy định hiện hành.
Nếu còn ở nước nguồn, cân nhắc không mang về. Trả lại người bán nếu được, bán lại tại chỗ, hoặc dùng cá nhân trong giới hạn cho phép của nước đó. Chi phí mất một phần tiền hàng thường nhỏ hơn chi phí xử lý ở cửa khẩu.
Rút kinh nghiệm vào sổ nguồn hàng. Ghi lại mặt hàng, lý do vướng, cách đã xử lý. Đó là bài học có giá cho chuyến sau và cho người cùng ghép đơn.
Hàng cấm và "nhờ mang hộ": rủi ro nặng nhất
Rủi ro lớn nhất với người đi lấy hàng không phải là món đồ bạn tự mua, mà là món người khác nhờ mang. Kiện "quà biếu", "đồ ăn quê", "thuốc cho người nhà" được nhờ mang hộ có thể chứa thứ thuộc tầng cấm: chất ma tuý trộn trong thực phẩm, thuốc cấm, sản phẩm động vật hoang dã. Người có tên trên hành lý là người chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Nguyên tắc tuyệt đối: không nhận mang hộ kiện đã đóng sẵn, không nhận đồ mà bạn không tự xem được bên trong, không nhận thuốc và đồ ăn không rõ nhãn. Khi có người nài nỉ, từ chối lịch sự và dứt khoát. Phần phân tích rủi ro của việc mang hàng thuê có ở bài riêng trong mục hàng xách tay.
Với hàng cấm, không có khái niệm "số lượng nhỏ thì không sao". Một lượng nhỏ ma tuý, vài món làm từ loài được bảo vệ, cũng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự, ở Việt Nam và ở nhiều nước khác với hình phạt rất nặng.
Xây danh sách "không bao giờ mua" cho shop
Cách đơn giản để không phải lo lắng mỗi chuyến là có một danh sách những nhóm hàng shop bạn không bao giờ mua về bán, dán ở chỗ dễ thấy, chia cho người đi cùng và người mua hộ. Danh sách này có thể gồm: thuốc dưới mọi dạng, đồ ăn có thịt sữa tươi, trái cây tươi và hạt giống, sản phẩm từ động vật hoang dã, hàng nhái nhãn hiệu, hàng tiêu dùng đã qua sử dụng thuộc nhóm cấm, thiết bị phát sóng không rõ chứng nhận, và bất cứ món nào chưa tra được chính sách.
Bên cạnh đó là danh sách "chỉ mua khi đã có thủ tục": mỹ phẩm, thực phẩm bao gói, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, đồ chơi trẻ em, đồ điện gia dụng. Những món này không cấm, nhưng cần nguồn đã công bố hoặc thủ tục nhập khẩu đúng.
Phần còn lại, những mặt hàng thông thường như quần áo mới, phụ kiện, đồ trang trí, đồ dùng gia đình không điện, là vùng bạn có thể tập trung xây shop mà ít vướng chính sách nhất. Nhiều người bán nhỏ bền vững nhất chính là những người chọn ở lại trong vùng này.
Câu hỏi thường gặp
Mang một ít đồ ăn có thịt từ nước ngoài về làm quà có bị giữ không?
Sản phẩm từ thịt, sữa, trứng thuộc diện kiểm dịch động vật. Số lượng ít để dùng cá nhân có thể được xem xét khác với hàng kinh doanh, nhưng vẫn có thể bị giữ tuỳ loại và quy định hiện hành. Hỏi hải quan hoặc tra cổng thông tin trước khi mang.
Làm sao biết một món có thuộc danh mục động vật hoang dã được bảo vệ không?
Tra theo tên loài và loại sản phẩm trên cổng thông tin của cơ quan quản lý CITES tại Việt Nam, hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm, hải quan. Đồ làm từ da, ngà, sừng, san hô, vỏ một số loài cần đặc biệt thận trọng; khi không chắc, không mua.
Quần áo si nhập từ Nhật, Hàn về bán có hợp pháp không?
Theo nguyên lý của chính sách nhập khẩu hiện hành, nhiều nhóm hàng tiêu dùng đã qua sử dụng, trong đó có hàng dệt may, thuộc danh mục cấm nhập khẩu để kinh doanh. Hãy hỏi cơ quan hải quan về trường hợp cụ thể trước khi đặt hàng.
Mã HS là gì và người bán nhỏ có cần biết không?
Mã HS là mã phân loại hàng hoá dùng trong xuất nhập khẩu. Chính sách mặt hàng, thuế và kiểm tra chuyên ngành đều gắn với mã này. Người bán nhỏ không cần thuộc mã, nhưng nên nhờ đại lý xác định mã dự kiến cho mặt hàng mới để tra chính sách cho đúng.
Hàng được bán công khai ở nước nguồn thì có nhập về được không?
Không nhất thiết. Mỗi nước có chính sách riêng; một món hợp pháp ở nước nguồn vẫn có thể bị cấm, hạn chế hoặc cần thủ tục khi nhập vào Việt Nam. Luôn tra chính sách của Việt Nam, không suy từ việc nó được bán ở đâu.
Hàng bị tịch thu ở cửa khẩu có được bồi thường không?
Khi hàng bị tịch thu do vi phạm quy định, người mang hoặc chủ hàng không được bồi thường. Ngoài mất hàng, còn có thể bị xử phạt. Đây là lý do tra cứu trước khi mua quan trọng hơn mọi cách xử lý sau.