Gốm men lam chấm hoa vùng Bolesławiec (Ba Lan) và pha lê, thuỷ tinh pha lê Bohemia (Séc) là hai nhóm hàng châu Âu được nhiều khách Việt biết, một phần nhờ cộng đồng người Việt đông ở hai nước này. Cả hai đều là hàng nặng, dễ vỡ, tiếp xúc thực phẩm, và có nhiều cấp chất lượng khác nhau dưới cùng một cái tên.
Bài này giúp shop nhỏ làm hai nhóm hàng này cho bài bản: nguồn lấy và các cấp hàng, đọc dấu đáy và nhãn, chuyện pha lê có chì, yêu cầu với dụng cụ tiếp xúc thực phẩm khi bán ở Việt Nam, kỹ thuật đóng gói đồ vỡ, và cách tính hao hụt vào giá. Người Việt ở châu Âu mua hộ nói chung đã có bài riêng; ở đây chỉ nói phần riêng của hai nhóm hàng.
Vì sao hai nhóm hàng này quen với khách Việt
Gốm Bolesławiec là gốm sành (stoneware) làm từ đất sét vùng Hạ Silesia, trang trí bằng kỹ thuật đóng dấu họa tiết bằng con dấu bọt biển, nổi tiếng với những chấm tròn, hoa văn mắt công màu lam trên nền kem. Pha lê Bohemia gắn với truyền thống làm thuỷ tinh lâu đời ở vùng Bohemia của Séc, nổi tiếng với ly, bình, đèn chùm cắt mài.
Ở Ba Lan và Séc có cộng đồng người Việt sinh sống lâu năm, nhiều gia đình làm thương mại, nên đường mua hộ, gửi hàng từ hai nước này về Việt Nam khá quen thuộc. Gốm Ba Lan và pha lê Séc vì vậy trở thành món quà, món hàng mà nhiều người Việt biết tên, đôi khi biết qua người thân gửi về.
Sự quen thuộc có hai mặt. Khách dễ chấp nhận giá vì đã nghe tên; nhưng khách cũng dễ bị bán hàng không đúng cấp, hàng làm ở nơi khác nhái phong cách, hoặc hàng thuỷ tinh thường gọi thành pha lê. Người bán nhỏ cần hiểu đủ để mua đúng và nói đúng.
Các cấp hàng thường gặp
Cả gốm Ba Lan lẫn pha lê Séc đều có nhiều cấp chất lượng và nhiều kiểu nguồn. Nhìn từ góc người lấy hàng:
| Loại | Đặc điểm | Lưu ý khi lấy |
|---|---|---|
| Gốm Bolesławiec loại một | Men đều, họa tiết sắc, không lỗi | Giá cao nhất; mua ở cửa hàng xưởng có dấu đáy rõ |
| Gốm loại hai, hàng lỗi nhẹ | Lỗi nhỏ ở men, màu, họa tiết; giá thấp hơn | Nhiều xưởng bán riêng; phải nói rõ với khách là loại hai |
| Gốm phong cách tương tự làm nơi khác | Họa tiết chấm lam, không phải gốm vùng này | Không gọi là gốm Ba Lan nếu nhãn ghi nơi khác |
| Pha lê có chì cắt mài | Nặng, trong, lấp lánh, âm thanh ngân khi gõ nhẹ | Ghi đúng là pha lê có chì; dặn cách dùng |
| Thuỷ tinh pha lê không chì | Nhẹ hơn, bền hơn, có thể vào máy rửa bát | Ghi đúng loại; không gọi nhầm |
| Thuỷ tinh thường trang trí | Rẻ, đa dạng | Không gọi là pha lê |
Điều quan trọng không phải là chỉ làm hàng loại một, mà là bán đúng loại nào ra loại đó. Gốm loại hai giá tốt là lựa chọn hợp lý cho nhiều khách dùng hằng ngày, miễn là họ biết mình đang mua gì.
Đọc dấu đáy và nhãn
Gốm có dấu đáy của xưởng. Gốm Bolesławiec thật thường có dấu in dưới đáy: tên xưởng, dòng chữ chỉ nơi làm thủ công tại Ba Lan, có khi kèm ký hiệu cấp hàng và chữ ký người vẽ. Mỗi xưởng một kiểu dấu. Chụp lại dấu đáy từng món khi mua.
Ký hiệu cấp hàng. Một số xưởng đánh dấu hàng loại hai bằng ký hiệu riêng ở đáy (vạch, chấm, chữ). Hỏi người bán ở xưởng cách nhận biết, ghi lại.
Nhãn pha lê. Pha lê bán chính thức thường có nhãn dán ghi loại thuỷ tinh, hàm lượng chì (với pha lê có chì), nơi sản xuất. Nhãn dán dễ bong khi rửa; chụp lại trước khi bóc.
Thông tin dùng với lò vi sóng, máy rửa bát. Gốm sành nhiều loại dùng được lò nướng, lò vi sóng, máy rửa bát; pha lê có chì thường khuyến cáo rửa tay. Dịch đúng thông tin này cho khách.
Không có dấu, không có nhãn. Món không dấu, không nhãn bán ở chợ du khách thì không có căn cứ để gọi đúng tên. Hoặc bỏ qua, hoặc mô tả theo đúng những gì thấy được.
Pha lê có chì và hàng tiếp xúc thực phẩm
Pha lê có chì là thuỷ tinh có thêm oxit chì để tăng độ khúc xạ, độ nặng và độ mềm khi cắt mài. Đây là vật liệu truyền thống của nhiều loại pha lê cắt mài. Các khuyến cáo phổ biến từ nhà sản xuất và cơ quan y tế ở nhiều nước là dùng ly, bình pha lê có chì để rót và uống trong thời gian ngắn thì phù hợp, nhưng không nên đựng lâu đồ uống, nhất là đồ uống có tính axit hay rượu mạnh, và không nên dùng cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai dùng thường xuyên. Shop nên chuyển đúng khuyến cáo của nhà sản xuất, không thêm, không bớt.
Ở Việt Nam, dụng cụ, vật liệu chứa đựng, tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm được quản lý trong hệ thống an toàn thực phẩm: theo nguyên lý, có thể phải tự công bố và đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật về vật liệu, trong đó có giới hạn thôi nhiễm kim loại với đồ gốm sứ, thuỷ tinh. Chi tiết cụ thể theo quy định hiện hành; hỏi cơ quan quản lý hoặc đơn vị tư vấn trước khi biến gốm sứ, pha lê thành nhóm hàng chính.
Với hàng trang trí thuần tuý (bình hoa, tượng, đèn), yêu cầu khác với hàng dùng ăn uống. Nếu một món có thể dùng cả hai cách, mô tả rõ mục đích bán. Đừng gợi ý dùng bình pha lê có chì làm bình ngâm rượu, đừng gợi ý ly trang trí dùng hằng ngày cho trẻ em.
Đóng gói gốm và pha lê để gửi về
Hao hụt do vỡ là chi phí lớn nhất của hai nhóm hàng này. Một quy trình đóng gói chặt chẽ:
- Rửa sạch, lau khô từng món; kiểm vết nứt dưới ánh sáng trước khi bọc, chụp ảnh tình trạng.
- Nhồi giấy mềm vào lòng ly, cốc, bát; bọc quai, chân ly bằng một lớp đệm riêng vì đó là điểm yếu nhất.
- Bọc từng món bằng nhiều lớp xốp hơi, dán kín; món càng mỏng càng nhiều lớp.
- Xếp đĩa đứng như sách trên giá, không chồng phẳng; ly đặt đứng, miệng lên trên, không chạm nhau.
- Dùng thùng trong thùng: thùng nhỏ chứa hàng đã bọc, đặt trong thùng lớn có ít nhất vài phân đệm ở mọi phía.
- Lắc thử thùng: không được nghe tiếng va chạm hay cảm thấy hàng xê dịch.
- Không xếp đồ nặng khác lên thùng đồ vỡ; nếu gom chung, đồ vỡ đặt trên cùng.
Hộp gốc của pha lê thường có khay định hình, nên giữ lại. Với gốm mua ở cửa hàng xưởng, nhiều nơi có dịch vụ đóng gói gửi đi xa; hỏi thử, nhưng vẫn kiểm cách họ đóng.
Tính hao hụt và cước vào giá
Gốm sành và pha lê đều nặng. Một bộ bát đĩa gốm cho bốn người có thể nặng vài ký, một bình pha lê cắt mài lớn cũng vậy. Cộng thêm vật liệu đóng gói, thùng trong thùng, khối lượng và thể tích tăng lên đáng kể. Cước, vì vậy, thường chiếm phần lớn so với các nhóm hàng nhẹ.
Tỷ lệ vỡ phải được tính vào giá ngay từ đầu. Ví dụ giả định: một đợt hai mươi món, kinh nghiệm cho thấy trung bình một món vỡ; giá vốn mỗi món còn lại phải gánh phần của món vỡ, cộng thêm thời gian xử lý khiếu nại với đơn vị vận chuyển (nếu có bảo hiểm). Shop chưa có số liệu thì nên đặt một tỷ lệ dự phòng thận trọng, điều chỉnh sau vài đợt. Ghi lại món nào hay vỡ (quai cốc, chân ly, miệng bình) để cải tiến cách đóng gói cho đúng chỗ yếu.
Bảo hiểm hàng vỡ thường có điều kiện về cách đóng gói và bằng chứng; đọc kỹ điều kiện, chụp ảnh quá trình đóng gói. Với hàng giá trị cao như bình pha lê lớn, đèn chùm, khai giá trị đúng và mua bảo hiểm là đáng cân nhắc.
Nói gì với khách
Mô tả gốm Ba Lan theo đúng thông tin: xưởng nào (nếu dấu đáy cho biết), cấp hàng (loại một hay loại hai), dùng được với lò vi sóng, máy rửa bát không, vẽ tay hay đóng dấu họa tiết. Với gốm loại hai, chỉ rõ lỗi ở đâu trong ảnh. Khách yêu gốm thường thích nghe về cách làm thủ công; kể đúng, đừng thêu dệt.
Mô tả pha lê theo đúng loại: pha lê có chì hay không chì, hàm lượng nếu nhãn ghi, nơi sản xuất, cách rửa. Kèm khuyến cáo dùng của nhà sản xuất. Đừng dùng chữ "pha lê" cho thuỷ tinh thường, đừng dùng chữ "Bohemia" như một nhãn chất lượng cho hàng không rõ nơi làm.
Và nói trước về rủi ro vỡ: shop đã đóng gói thế nào, nếu hàng vỡ khi về tới thì xử lý ra sao (đổi bằng món khác trong đợt sau, hoàn tiền phần vỡ). Một chính sách rõ ràng giữ được khách tốt hơn mọi lời hứa "đóng gói cẩn thận".
Mua ở đâu: cửa hàng xưởng, chợ phiên hay người quen
Ở vùng Bolesławiec, nhiều xưởng gốm có cửa hàng ngay tại xưởng, bán cả loại một lẫn loại hai, và các thành phố lớn của Ba Lan cũng có cửa hàng chuyên gốm vùng này. Mua tại cửa hàng xưởng cho bạn dấu đáy rõ, hoá đơn có tên cơ sở, và thường có lựa chọn loại hai giá tốt. Đổi lại, phải đi xa, và đồ gốm nặng nên mua nhiều thì việc mang, gửi trở thành bài toán chính.
Pha lê và thuỷ tinh Séc bán ở cửa hàng của các nhà máy, cửa hàng chuyên ở Praha và các thành phố du lịch, và cả ở rất nhiều cửa hàng lưu niệm. Khu đông du khách có đủ loại, từ hàng chính hãng có nhãn rõ tới thuỷ tinh thường trang trí. Đọc nhãn, hỏi loại thuỷ tinh, đừng chỉ dựa vào giá hay lời giới thiệu.
Với shop ở Việt Nam, phần lớn đơn sẽ đi qua người Việt ở Ba Lan, Séc. Hướng dẫn họ chụp dấu đáy, nhãn, hoá đơn; thống nhất cách đóng gói ở trên; và chấp nhận rằng người mua hộ không phải chuyên gia gốm sứ — trách nhiệm mô tả đúng cuối cùng vẫn thuộc về shop, kể cả khi người mua hộ báo nhầm loại hàng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết gốm Bolesławiec là hàng làm ở Ba Lan?
Gốm của các xưởng vùng này thường có dấu đáy ghi tên xưởng và dòng chữ cho biết làm thủ công tại Ba Lan, có khi kèm ký hiệu cấp hàng. Mỗi xưởng một kiểu dấu. Món không dấu bán ở nơi khác có thể là hàng phong cách tương tự làm ở nước khác.
Gốm Ba Lan loại hai có nên bán không?
Có thể bán nếu nói rõ là loại hai và chỉ ra lỗi cụ thể. Loại hai thường có lỗi nhỏ ở men, màu, họa tiết, giá thấp hơn, vẫn dùng được. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bán loại hai như loại một.
Ly pha lê có chì có dùng uống nước hằng ngày được không?
Các khuyến cáo phổ biến cho rằng rót và uống trong thời gian ngắn là phù hợp, nhưng không nên đựng lâu đồ uống, nhất là đồ uống có tính axit hay rượu mạnh, và không nên để trẻ nhỏ dùng thường xuyên. Theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất.
Bán gốm sứ, pha lê nhập về có cần thủ tục gì không?
Dụng cụ tiếp xúc thực phẩm được quản lý trong hệ thống an toàn thực phẩm; theo nguyên lý có thể phải tự công bố và đáp ứng quy chuẩn vật liệu theo quy định hiện hành. Hỏi cơ quan quản lý hoặc đơn vị tư vấn trước khi bán số lượng.
Đóng gói thế nào để gốm sứ không vỡ khi gửi từ châu Âu?
Nhồi giấy vào lòng, bọc riêng quai và chân ly, bọc nhiều lớp xốp hơi, xếp đĩa đứng, dùng thùng trong thùng có đệm mọi phía, lắc thử không nghe va chạm. Chụp ảnh quá trình đóng gói làm bằng chứng nếu cần khiếu nại.
Có nên tính tỷ lệ vỡ vào giá bán không?
Nên. Đồ gốm sứ, pha lê gửi xa luôn có rủi ro vỡ. Đặt một tỷ lệ dự phòng thận trọng, cộng vào giá vốn từng món, rồi điều chỉnh theo số liệu thật sau vài đợt. Như vậy một món vỡ không ăn hết lãi của cả đợt.